Suðvesturlínur - verkefnavefur

Horft norðvestur með Hjallabraut

Strandaheiði

Í frummatsskýrslunni er lögð áhersla á 12 umhverfisþætti sem framkvæmdin, eða einstakir þættir hennar, var talin líkleg til að hafa áhrif á, s.s. gróðurfar, fuglalíf, jarðfræðimyndanir, landslag og sjónræna þætti, útivist og ferðamennsku, fornleifar, svæði á náttúruminjaskrá og náttúruverndaráætlun, drykkjarvatn og vatnsvernd, landnotkun og skipulag, sem og áhættu- og umhverfisþætti sem haft geta áhrif á rekstraröryggi línanna. Voru áhrif metin með tilliti til grunnástands og einkenna og vægis áhrifa af framkvæmdum. Hér á eftir eru helstu niðurstöður mats á umhverfisáhrifum.

Gróðurfar

Tvær tegundir blómplantna á válista, blátoppa og ferlaufungur, vaxa á athugunarsvæðinu en síðastnefnda tegundin er jafnframt friðlýst skv. náttúruverndarlögum. Vaxtarstöðum blátoppu, þ.e. lægðum og dældum, er ekki ógnað vegna framkvæmda. Ferlaufungur finnst hins vegar í hraunsprungum á Reykjanesskaga og er talinn í hættu vegna jarðrasks af völdum framkvæmda. Niðurstöður frumrannsókna benda til þess að staðbundnar gróðurskemmdir við háspennumöstur megi rekja til veðrunar á galvanhúð og dreifingar sínks á gamburmosa. Erfitt er að sjá fyrir um gróðurframvindu í brunnum mosa en líklegt er að grasleitur gróður og krækilyng nái sér þar á strik. Á flestum leiðum verður hægt að nýta núverandi slóðir, en slóða og jarðstrengjalagning á Hellisheiði mun valda talsverðu raski. Á flestum leiðum verða áhrif óveruleg en á Hellisheiði og frá Sandskeiði að Hrauntungum verða þau talsvert neikvæð, sérstaklega vegna rasks á mosagróðri. Áhrif verða jákvæð frá Geithálsi að Hamranesi en þar ætti gróður að geta náð sér á strik í fyrrverandi mastrastæðum.

Fuglalíf

Nokkrar fuglategundir á válista finnast á athugunarsvæðinu auk ábyrgðategunda og tegunda sem falla undir evrópska verndarflokka. Framkvæmdarsvæðið er að mestu þurrlent með mosagrónu hrauni, en nokkur votlendi finnast í nágrenni fyrirhugaðra línuleiða, með fjölbreyttu fuglalífi. Framkvæmdin er talin geta valdið talsvert neikvæðum áhrifum vegna áflugshættu nokkurra þyngri og stærri fuglategunda og sjófugla í námunda við Draugatjörn og Fóelluvötn, Seltjörn og Snorrastaðatjarnir sem og á Reykjanesi. Þess ber að geta að línufjöldi verður sá sami og hann er nú við Draugatjörn. Ekki liggja fyrir gögn um áflug fugla nú en lagt er til að þessi þáttur verði vaktaður. Gamall varpstaður hafarna er sunnan Stórhöfða, við núverandi línustæði. Ernir urpu þar síðast árið 1908 en talið er ólíklegt að staðurinn geti nýst örnum í framtíðinni. Það er mat framkvæmdaraðila að áhrif framkvæmdarinnar á fuglalíf séu óveruleg eða talsvert neikvæð á flestum línuleiðum. Jákvæð áhrif á fuglalíf verða á vatnasviði Elliðavatns, í upplandi höfuðborgarsvæðisins, vegna niðurrifs Sogslínu 2 og Hamraneslína 1 og 2. Í heildina eru áhrif á fugla talin óveruleg - talsvert neikvæð.

Jarðfræði og jarðmyndanir

Á Reykjanesskaga eru skilgreind fjögur eldstöðvakerfi sem liggja skáhallt yfir plötuskil milli N-Ameríku- og Evrasíufleka. Skaginn er víða hulinn nútímahraunum þar sem hraunjaðrar, traðir, sprungur og gígar er víða að finna. Rask vegna framkvæmdar stafar helst af lagningu jarðstrengja, vegslóða og plana undir möstur. Nýjar leiðir verða lagðar á Hellisheiði, frá Stórhöfða að sveitarfélagamörkum Hafnarfjarðar og Voga annars vegar og hins vegar frá Fitjum að iðnaðarsvæði í Helguvík. Þar sem línur verða lagðar í jörðu yfir hraun verða áhrifin talsvert neikvæð en á langstærstum hluta framkvæmdasvæðisins verða nýjar línur lagðar samhliða núverandi leiðum og fyrirhuguðum vegum og mun það lágmarka rask. Á Hellisheiði má á kafla gera ráð fyrir óafturkræfu sári í hrauninu vegna lagningu jarðstrengja en ummerki strengja nærri Bitru og Helguvík ætti að vera hægt að fela í grónu grágrýti og móbergi, þ.e. í hraunum frá síðasta jökulskeiði. Í Hafnarfirði verða línur lagðar í áður óröskuðu hrauni en á það ber að líta að framtíðarskipulag Hafnarfjarðar gerði ráð fyrir línu á hluta tilvonandi línustæðis og byggð þar í grennd. Í heild má gera ráð fyrir lágmarksbreytingum á jarðmyndunum og að áhrif á þær verði því óverulegar - talsvert neikvæðar.

Landslag og ásýnd

Áhrif framkvæmdar á landslag og ásýnd skiptast eftir svæðum frá verulega neikvæðum áhrifum til verulega jákvæðra áhrifa. Frá Hellisheiði að Sandskeiði mun línum ekki fjölga og verða áhrifin því óveruleg. Á línuleiðum frá Sandskeiði að Geithálsi og þaðan að Hamranesi verða áhrifin ýmist talsvert eða verulega jákvæð, þar sem um verður að ræða niðurrif lína á eða í grennd við eitt vinsælasta útivistarsvæði höfuðborgarsvæðisins. Frá Sandskeiði að Hrauntungum fjölgar línum og þar verða sjónræn áhrif talsvert neikvæð. Línurnar þvera Suðurlandsveg, liggja í nálægð við útivistarsvæði við Helgafell og um Óbrinnishólahraun. Í Hafnarfirði minnkar umfang Hamranestengivirkis, en á móti verður nýtt tengivirki reist við Hrauntungur og línur lagðar, sem rýrir landslag og sjónræna upplifun. Frá Hrauntungum út að Reykjanesi fjölgar línum úr einni í tvær, og úr einni í þrjár á kafla sunnan Njarðvíkurheiðar, og þar verða sjónræn áhrif því talsvert neikvæð, einkum í nágrenni Sýrfells. Frá Njarðvíkurheiði að iðnaðarsvæði við Helguvík er um að ræða jarðstrengslagnir og viðbót einnar línu á kafla, og því talið að áhrifin verði óveruleg á landslag og ásýnd þar sem neikvæðu áhrifin ná til takmarkaðs svæðis í jaðri byggðar. Niðurstaða matsins er sú að áhrif framkvæmdanna á landslag og ásýnd séu í heildina óveruleg - talsvert neikvæð.

Útivist og ferðaþjónusta

Suðvesturlínur liggja í næsta nágrenni við helsta þéttbýlissvæði Íslands sem nær allir ferðamenn sem koma til landsins heimsækja. Á svæðinu er stunduð mjög fjölbreytt útivist og afþreying, og er lagning jarðstrengja talinn betri kostur en loftlínur á slíkum svæðum. Á nær öllu framkvæmdasvæðinu verða loftlínur ýmist ný- eða endurbyggðar samhliða núverandi línum. Neikvæðustu áhrif framkvæmdar á útivist og ferðaþjónustu verða á svæðinu frá Stórhöfða að Hvassahrauni í Hafnarfirði, þar sem farið verður með þrjár og síðan tvær nýjar línur um lítt raskað minjasvæði. Einnig verður reist nýtt tengivirki nærri Hrauntungum sem hefur neikvæð áhrif á útivist á svæðinu, en þar kemur á móti niðurrif Ísallína 1 og 2, Suðurnesjalínu 1 og hluta Búrfellslínu 3B. Talsverð neikvæð áhrif verða á útivistarsvæði við Helgafell í Hafnarfirði, Háabjalla og Snorrastaðatjarnir nærri Vogum, og nærri Reykjanesvirkjun þar sem línum mun fjölga og rýra sjónræna upplifun útivistarfólks. Framkvæmdir frá Hellisheiðarsvæði að Kolviðarhóli teljast hafa óveruleg áhrif. Niðurrif Hamraneslína 1 og 2 er talið hafa talsverð jákvæð áhrif, þar sem þær liggja nú um mjög vinsæl útivistarsvæði höfuðborgarsvæðins, t.a.m. Heiðmörk. Auk þess mun niðurrif Sogslínu 2, einkum austan Hellisheiðar og um Elliðakotsmýrar að Geithálsi, hafa jákvæð áhrif. Að mati sérfræðings er heildarniðurstaðan sú að fyrirhuguð framkvæmd muni hafa talsverð neikvæð áhrif á útivist og ferðaþjónustu á svæðinu.

Fornminjar

Á áhrifasvæði allrar framkvæmdarinnar er að finna einn stað með friðlýstum fornleifum, það er Hellugatan, ásamt vörðum og Hellukofinn á Hellisheiði. Einnig fundust alls 150 staðir með fleiri en 220 fornminjum. Flestar fornminjar eru vörður, eða um hundrað talsins, en aðrar tengjast fornum samgönguleiðum eða gömlum seljum. Gert er ráð fyrir að fyrirhugaðar háspennulínur og jarðstrengir muni ekki spilla fornminjum. Hins vegar er framkvæmdin, ásamt tengdum þáttum hennar, talin geta valdið tímabundinni hættu við nokkrar fornleifar. Þær minjar sem helst eru í hættu eru fornar samgönguleiðir á Hellisheiði og götur og selstígar á Reykjanesskaga. Öryggi þessara minja verður tryggt, t.a.m. með hnitsetningum, eftirliti og fornleifarannsóknum, eftir því sem við á. Að mati fornleifafræðings telst framkvæmdin ásættanleg og áhrif hennar óveruleg.

Náttúruvernd

Fyrirhugaðar háspennulínur liggja bæði um og í nágrenni við svæði á náttúruminjaskrá, hverfisvernduð svæði og svæði á náttúruverndaráætlun. Línurnar fara um tvo fólkvanga sem friðlýstir eru skv. náttúruverndarlögum, þ.e. Bláfjallafólkvang og Reykjanesfólkvang. Á flestum svæðum munu áhrif framkvæmdar á náttúruverndarsvæði vera óveruleg eða engin og jarðraski verður haldið í lágmarki með nýtingu núverandi línuslóða. Innan fólkvanganna eru áhrifin talin talsvert neikvæð vegna sjónrænna þátta og jarðrasks. Þá verða neikvæð sjónræn áhrif af línum við Litluborgir, Kapellu- og Óbrinnishólahraun og í jaðri Almenninga. Í upplandi höfuðborgarsvæðisins, milli Geitháls og Hamraness, mun niðurrif línanna hafa mjög jákvæð áhrif. Þau eru fyrst og fremst sjónræn, en einnig hverfur hætta vegna áflugs á svæðum sem eru vernduð vegna fjölskrúðugs fuglalífs.

Vatnsvernd og neysluvatn

Vatnafar framkvæmdasvæðisins einkennist af mikilli úrkomu annars vegar og lekum berggrunni hins vegar. Áhrif framkvæmdanna á vatnsverndarsvæði á Reykjanesskaga verða fyrst og fremst vegna jarðrasks við slóða- og planagerð og uppsetningu mastra, ásamt aukinni umferð á meðan á framkvæmd stendur og sökum umferðar vegna almenns viðhalds. Við röskun yfirborðs gætu möguleg spilliefni sem til kæmu vegna mengunarslyss e.t.v. átt greiðari leið niður í grunnvatnið sem gæti aftur leitt til mengunar vatnsbóla. Þar sem fyrirhugaðar línuleiðir liggja um vatnsverndarsvæði er oftast um fjarsvæði að ræða. Í nágrenni höfuðborgarsvæðisins verður að hluta farið um grann- og brunnsvæði vatnsbóla og til að tryggja öryggi vatnsbólanna á framkvæmdatímanum verður óheimilt að vinna þar að vetrarlagi. Rannsókn sem gerð var vegna ábendinga um mosaskemmdir í grennd við möstur bendir til þess að hverfandi líkur séu á að útskolun á sínki eða þungmálmum geti valdið grunnvatnsmengun en málmana er að finna í galvanhúðun mastra. Að teknu tilliti til öryggiskrafna og mótvægisaðgerða eru áhrif framkvæmdar á vatnsvernd og neysluvatn talin óveruleg eða engin á öllum leiðum.

Landnotkun og skipulag

Sveitarfélögin tólf sem háspennulínurnar fara um hafa öll unnið aðalskipulag fyrir framkvæmdasvæðið og markað stefnu fyrir það. Lagning háspennulína frá Hellisheiði að Helguvík mun ekki hafa veruleg áhrif á landnotkun og skipulag þar sem línur munu að mestu fara um svæði þar sem línur eru fyrir nú þegar. Niðurrif lína mun rýma fyrir nýtingu lands til annarra nota. Auk beinna áhrifa línulagna á landnotkun á þeim svæðum sem þær liggja um eru þær forsenda  fyrir uppbyggingu orkufrekrar starfsemi.

Raf- og segulsvið

Ekki hefur verið hægt að sýna með ótvíræðum hætti fram á samband milli rafsegulsviðs og heilsufars manna en eigi að síður er oft beitt varúðarreglu við lagningu nýrra orkuflutningslína og reynt að staðsetja þær þannig að þær séu ekki of nálægt byggingum. Bæði rafsvið og segulsvið er sterkast undir línunum sjálfum en minnkar hratt til beggja hliða. Fyrir ofan jarðstrengi er einungis segulsvið á afmörkuðu svæði, háð frágangi þeirra og bili milli einleiðara. Kröfur um raf- og segulsvið eru uppfylltar að mestu undir öllum línuleiðum og áhrif framkvæmdarinnar eru talin óveruleg á þeim öllum.

Hljóðvist

Frá háspennulínum berst tvenns konar hljóð eða hávaði, annars vegar vindgnauð og hins vegar hljóð af rafrænum uppruna. Hljóð af rafrænum uppruna er vart merkjanlegt á lægri spennum en heyrist þegar spenna hækkar. Slíkur hávaði er jafnframt mjög háður veðri; hann er mestur í mikilli rigningu en minnstur í góðu veðri. Almennt hefur hljóðstig ekki áhrif í mikilli rigningu þar sem rafmagnshljóðin drukkna þá í rigningarhljóðinu. Vindgnauð getur myndast við ákveðnar aðstæður, þ.e. vindhraða og stefnu, en slíkur hávaði er ekki háður spennu línunnar. Þá er vindgnauð einnig talið minna frá röramöstrum en grindarmöstrum en röramöstur verða notuð næst þéttbýli og byggð. Ef miðað er við ýtrustu kröfur skv. reglugerð um hljóðstig frá atvinnustarfsemi er hljóðstig við mörk byggingarbanns línanna alls staðar undir mörkum.

Áhætta og öryggismál

Nútímasamfélag gerir sífellt meiri kröfur um afhendingaröryggi raforku en ógerningur er að byggja svo sterkar línur að þær þoli alla náttúruvá. Slíkt myndi auk þess leiða til mikils kostnaðarauka og umhverfisáhrifa vegna aukins umfangs og fjölda mastra. Í matsvinnunni var skoðuð áhætta sem steðjar að línunum vegna ísingar og vindálags, snjóþyngsla, eldinga, jarðvár og áflugshættu. Við hönnun línanna er tekið mið af þessum þáttum til að tryggja öryggi línanna. Mögulegt er að línurnar hafi einhver áhrif á flugöryggi á svæðinu en þar sem nýjar línur eru allar áformaðar samhliða núverandi línum, og verða auk þess jafnmargar og nú, er ekki líklegt að áhrifin verði mikil. Áhrif af völdum ofangreindra þátta eru í heild talin óveruleg.